Iran staat op de rand van revolutie - 29/12/2009

Na alweer een bloedig weekend staat Iran op de rand van een revolutie tegen president Ahmadinejad en geestelijk leider Khamenei. Twee experten, journalist Jef Lambrecht en professor Rik Coolsaet, over een conflict dat grote gevolgen voor de islamitische én de wijdere wereld kan hebben. Fabian Lefevere

Vanwaar komt dat nieuwe geweld?

De trigger voor het geweld in Iran was de verkiezingscampagne van juni, die eindigde met de dubieuze en volgens de oppositie zelfs frauduleuze herbevestiging van Mahmoud Ahmadinejad als president. Hossein Mousavi, ex-premier en gewezen presidentskandidaat tegen Ahmadinejad, katalyseerde met zijn protest tegen Ahmadinejads benoeming de jarenlang sluimerende onvrede tegen het conservatieve regime in Teheran, en kreeg zonder al te veel moeite een grote massa op de been.

Het stond in de sterren geschreven dat de geestelijke leider van Iran, ayatollah Khamenei, dit niet over zijn kant zou laten gaan. Hij koppelde zijn lot aan dat van zijn poulain Ahmedinejad, en smoorde het protest in bloed. Toen stierf ook de filosofiestudente Neda Agha Soltan voor de camera's van de internationale media, wat van haar een symbool voor de brutale repressie door het regime maakte.

Het verzet was daarmee niet dood, integendeel. Op het religieuze feest Ashura van afgelopen weekend - nota bene een herdenking van de politieke moord op de kleinzoon van Mohammed - openden de ordetroepen in Teheran het vuur op de protesterende massa. Ze pakten bovendien een handvol prominente critici van het regime op. Ook in andere steden zou het volk zich roeren. Daarbij kwamen al naargelang de bron acht tot vijftien mensen om het leven. Onder hen niemand minder dan Ali Mousavi, de neef van oppositieleider en ex-premier Hossein Mousavi, die in de rug geschoten werd. Bovendien is sindsdien zijn lichaam zoek, zelfs al schrijft de islamitische traditie voor dat de doden binnen de dag begraven worden.

Breekt in Iran straks een revolutie uit?

Volgens Jef Lambrecht, ex-journalist van de VRT en kenner van de regio, heerst op dit moment een prerevolutionair klimaat in Iran. 'Het doet me denken aan de periode die de val van de Sjah inluidde, aan het begin van 1979. Ook toen barstte het protest vooral op feestdagen los. Afgelopen weekend vierden de Iraniërs Ashura en eerder op de maand was het al zeer onrustig op de traditionele Studentendag.'

Lambrecht vergelijkt geestelijk leider Khamenei met een 'keizer zonder kleren'. 'Na de verkiezingen van juni heeft hij de uitslag zonder veel argumenten legaal verklaard en beschuldigde hij de oppositie ervan dat ze zich door het westen liet sturen. Op geen enkel moment kon hij die beschuldigingen hard maken. Ik denk dat Khamenei zichzelf vastgereden heeft. Doet hij een geste naar de oppositie, dan krijgt hij de radicalen binnen het establishment tegen zich én zal de oppositie daar een aanmoediging in zien. Bovendien heeft hij, met de dood van diens neef, Mousavi het statuut van martelaar verleend. In de sjiitische traditie is dat een krachtig symbool.'

Wie zit in de oppositie?

Het verzet is een bont allegaartje: een verbond van liberale hervormers, hooggeplaatste geestelijken en hier en daar zelfs een communist. Behalve Mousavi zelf steunen ook mensen als de (min of meer) hervormingsgezinde ex-presidenten Mohammed Khatami en Hashemi Rafsanjani de massa. En dat deed ook de recent overleden grootayatollah Montazeri. Die stond hoger op de religieuze ladder dan ayatollah Khomeini, en was één van de bepalende figuren bij de Islamitische Revolutie van 1979. Hij en andere klerikalen bestempelden de bloedige onderdrukking van het volk als on-islamitisch. Met deze markante figuren in haar rangen is de huidige oppositie wel degelijk een valabel alternatief voor het huidige regime, denkt Lambrecht. 'Het gaat stuk voor stuk om mensen met een grote politieke ervaring. Voor mij is de overgang naar een liberaal regime, dat eventueel een bijzondere status verleent aan de clerus, zeer goed denkbaar. Het volk verlangt daar ook naar.'

Welke gevolgen heeft een eventuele omwenteling voor de wijdere wereld?

Die gevolgen kunnen enorm zijn. Volgens Lambrecht zal een liberaler regime in Teheran zich niet langer als sponsor van internationaal terrorisme opwerpen, met name van het Palestijnse Hamas en het Libanese Hezbollah. Rik Coolsaet, expert in internationale betrekkingen van de Universiteit Gent, wil dat effect echter niet overdrijven. 'Ahmadinejad ambieerde een rol als regionale grootmacht voor Iran, onder meer door de aanmaak van kernwapens. Dat was grootspraak, maar ook eventuele nieuwe machthebbers zullen zich willen profileren als leider in de regio. Voor de strijd van Hezbollah en Hamas zal het ook al evenmin veel verschil uitmaken. Hamas en Hezbollah laten zich niet opjutten door Iran; hun acties zijn tegen Israël gericht. Bovendien werden ze de voorbije jaren financieel veel minder afhankelijk van Teheran. Pakweg Hamas haalt veel van zijn inkomsten uit het bibbergeld dat rijke Palestijnen in Gaza of op de Westelijke Jordaanoever betalen. Nee, Hamas en Hezbollah hebben Iran niet langer nodig.'